Stress en fertiliteit

Dit artikel is gebaseerd op de tekst van Jacky Boivin (UK). Aangepast en vertaald door Tineke Vanhaecke (psychologe)

Algemeen wordt aangenomen dat stress interfereert met vruchtbaarheid, en er is een goede reden om dit aan te nemen. Het is echter belangrijk te weten dat de invloed van stress klein is in vergelijking met andere life-style factoren zoals roken en overgewicht.

Stress, fertiliteit en de evolutieleer

Allereerst is het zo dat het brein en de reproductieve organen zich in hetzelfde lichaam bevinden. En in dit lichaam bevinden zich ontelbare complexe interconnecties, waaronder ook de hormonale systemen die verantwoordelijk zijn voor stress en voortplanting. We weten uit biologisch onderzoek dat stress een deel van het brein activeert, welke zorgt voor de verminderde aanmaak van hormonen noodzakelijk voor de ontwikkeling van eicellen en sperma.

Op de tweede plaats tonen studies op dieren aan dat bij vele soorten stress resulteert in een verminderde vruchtbaarheid.
Het is bijvoorbeeld zo dat marmoset apen die geïsoleerd worden minder sperma-aanmaak hebben dan deze dewelke kunnen leven met 2, wat overeenkomt met wat we in de natuur zien. Vanuit een evolutionair standpunt lijkt het logisch dat mensen een mechanisme zouden ontwikkeld hebben dat ervoor zorgt dat zij zich niet meer kunnen voortplanten bij hoge stress. Wanneer er weinig voedsel is, of er zijn vijanden in de buurt, of de sociale omgeving is labiel, hebben ouders minder kans om te overleven en dus ook te zorgen voor hun nakomelingen. IN zulke omstandigheden lijkt het beter om de vruchtbaarheid uit te schakelen en te wachten op betere tijden. Dit mechanisme is voor mensen echter niet zo vanzelfsprekend.

Mensen zijn ongelooflijk sterk geëvolueerd in het ontwikkelen van manieren om te leren omgaan met stress. Dit onderscheidt hen van de niet-menselijke soorten waardoor het hen mogelijk wordt gemaakt om boven deze primaire mechanismen heen te stijgen. Het feit dat iedere jaar miljoenen vrouwen bevallen in extreme omstandigheden zoals armoede, hongersnood en oorlog toont aan dat stress ongetwijfeld niet hetzelfde effect heeft op de menselijke soort.

Deze observaties tonen aan dat de dynamiek tussen stress en vruchtbaarheid een ongelooflijk complex gegeven is. Het legt tevens uit waarom het moeilijk is om een eenduidig antwoord te geven inzake de impact van stress op vruchtbaarheid en waarom experten hierop vaak tegenstrijdige antwoorden geven. Het toont ook aan dat het mogelijk is om zwanger te worden wanneer men onder enorm grote druk staat, groter dan wij ervaren in ons dagelijks leven. Stress kan vruchtbaarheid in de war brengen maar het zorgt er zelden voor dat mensen zich nooit kunnen voortplanten.

Wat is stress?

We gebruiken de termen stress en vruchtbaarheid wanneer we refereren naar verschillende onderwerpen. Stress kan refereren naar :

• emotionele reacties (zoals spanning, zorg, verdriet,…),
• fysische reacties (zoals een hoog niveau van stress-hormonen, ademnood,…) of

• bij bepaalde gebeurtenissen (zoals een zware job, rouw, ...) die een invloed kunnen hebben op de persoon.

Bij sommige studies verwijst ‘vruchtbaarheid’ naar het functioneren van de eileiders en testikels (bijvoorbeeld de het aantal eicellen en spermacellen,…), terwijl het in andere studies verwijst naar een zwangerschap en de bevalling.

Het zou dus kunnen zijn dat wanneer we spreken over stress en vruchtbaarheid, we het meer specifiek hebben over depressie en een positieve zwangerschapstest.

Het feit dat ‘stress’ een verschillende betekenis kan hebben voor verschillende onderzoekers maakt het nog moeilijker om een duidelijk antwoord te geven op de vraag of stress een impact heeft op vruchtbaarheid. Om deze reden geven we er de voorkeur aan om te spreken over de psychologische impact op conceptie, dan over het effect van stress op vruchtbaarheid.

Wie heeft risico op hoge stress?

Het ouderschap is zonder enige twijfel 1 van de meest universele verlangens bij volwassenen. Een groot deel van de volwassen bevolking heeft plannen voor hun toekomst waar kinderen in voorkomen. Het is dan ook niet te verwonderen dat vruchtbaarheidsproblemen een grote stressfactor betekenen voor mensen.

In een studie werd aan mannen en vrouwen gevraagd een inschatting te maken van hoe stressvol zij gebeurtenissen in het leven (sterfgevallen, werkloosheid,…) zouden ervaren als het met hen zou gebeuren. Mensen met vruchtbaarheidsproblemen atnwoordden dat het overlijden van hun partner of relatiebreuk de nummer 1 was, onmiddellijk daarna gaven zij vruchtbaarheidsproblemen aan.

Dit toont aan hoe belastend zij deze stress ervaren. Alle mensen met vruchtbaarheidsproblemen hebben er last van , maar er zijn mensen bij wie het nog meer uitgesproken zal zijn. Deze mensen vallen in de zgn categorie van “risicofactoren” :

1. Mensen met chronisch psychologische problemen hebben een groter risico, voornamelijk omdat hun coping mechanismen (mechanismen die we gebruiken om te kunnen omgaan met problemen) reeds hard moeten werken.

1. Vrouwen hebben een groter risico dan mannen omdat het krijgen van kinderen in het algemeen een centraler thema vormt voor hun identiteitsvorming en omwille van de meer ingrijpende medische procedures die zij moeten ondergaan.

Andere factoren, die we “beschermende factoren” noemen kunnen ervoor zorgen dat de ervaring van vruchtbaarheidsproblemen met minder stress gepaard gaat :

1. Mensen met een sterke partnerrelatie, waarbij beide partners het erover eens zijn hoe om te gaan met het vruchtbaarheidsproblemen geven aan minder stress te ondervinden.

1. Mensen die al kinderen hebben, hetzij samen of uit een vorige relatie rapporteren dat zij de ervaring van vruchtbaarheidsproblemen als minder zwaar ervaren.

Vermindert stress de vruchtbaarheid bij mensen?

We hebben nog geen definitief antwoord op deze vraag, maar men toont steeds meer aan dat er een verband is tussen stress en vruchtbaarheid. De meest gebruikte manier om dit te gaan onderzoeken is door te kijken naar het stress-niveau voor de start van een vruchtbaarheidsbehandeling en het resultaat van de behandeling (al dan niet een zwangerschap).

Er zijn op deze manier reeds verschillende onderzoeken gebeurd, vooral bij mensen die een IVF-procedure ondergingen. Uit deze studies bleek dat hoger gemeten stress-scores samengingen met lagere zwangerschapsscores. Hoge stress gaat ook samen met een lagere zwangerschapsscore bij mensen die op natuurlijke manier proberen zwanger te raken.

Alvorens te panikeren is het belangrijk te weten dat de invloed van stress klein is in vergelijking met andere life-style factoren. Als je kans op zwangerschap 25% zou zijn, dan zou de invloed van stress je kans reduceren tot 21%. Deze daling is klein, in vergelijking het effect van 20 kg overgewicht (kans daalt tot 17%) en het effect van roken (kans daalt tot 18%)

Waarom is stress geassocieerd met een lagere kans op zwangerschap?

Vooraleer definitief te concluderen dat stress de vruchtbaarheid vermindert moeten we er in deze studies absoluut zeker van zijn dat het echt de stress is die zorgt voor een verminderde kans op zwangerschap. Jammer genoeg kunnen we dit nog niet met absolute zekerheid aantonen.

Stress = slechte levensstijl ?

Allereerst zou het kunnen zijn dat mensen die heel angstig of gestresseerd zijn ook een gedrag stellen dat ongezond is en daarom ook nefast voor de vruchtbaarheid. Het is bewezen dat mensen met een hoge stress meer geneigd zijn om te roken en drinken, makkelijker maaltijden overslaan, teveel of ongezond eten en weinig bewegen. Het zou kunnen dat deze levensstijl de vruchtbaarheid vermindert en niet de stress op zich.

Stress = vlugger stoppen met behandelen ?

In de tweede plaats is het ook mogelijk dat psychologische factoren ervoor kunnen zorgen dat mensen hun inspanningen om zwanger te worden blokkeren.

In IVF-studies komt duidelijk naar voor dat mensen met een hoog stress-niveau vaak vroegtijdig stoppen met de behandeling en daardoor ook een lager zwangerschapscijfer hebben tegenover mensen met een lager stress-niveau (en die dus ook verder doen met de behandeling).

Bij onderzoek met koppels die op conventionele wijze proberen zwanger te raken bleek ook dat de koppels met een hoger stress-niveau meer twijfels hadden over het starten van een gezin (zoals niet zeker zijn of het wel het juiste moment was om kinderen te krijgen, bezorgd zijn over welke invloed een kind op de relatie zou hebben,…). Dit resulteerde in minder vaak vrijen dan koppels met een lager stress-niveau.

Hoeveel is teveel stress?

Dit lijkt de ultieme vraag waar niemand een duidelijk antwoord op heeft. Wanneer mensen medicatie nemen weten we bij welke dosis de negatieve bijwerkingen voorkomen. Jammer genoeg is dit niet mogelijk bij stress. En dit zal waarschijnlijk ook nooit echt vast te stellen zijn. Dit komt omdat mensen teveel variëren in hoe ze reageren op gebeurtenissen en op welke manier stress op hen een invloed heeft. Sommige mensen lijken gedreven te worden door stress, terwijl anderen bij de minste stress ziek en down kunnen worden. Dit lijkt misschien een zeer teleurstellend antwoord maar het is heel belangrijk om weten omdat het uitlegt waarom algemene resultaten zo kunnen verschillen van individuele ervaringen.

Met andere woorden: het is niet omdat we weten dat er algemeen een associatie is tussen stress en vruchtbaarheid dat dit betekent dat jouw stress jouw vruchtbaarheid zal verminderen.

Als ik me ontspan, heb ik dan meer kans om zwanger te worden?

Mensen met vruchtbaarheidsproblemen krijgen nogal snel het advies om hun stress-niveau te doen dalen zodat ze meer kans hebben om zwanger te worden. Een vaak voorkomend advies is om te ontspannen, adopteren, op vakantie te gaan en stoppen er zoveel aan te denken.

Deze adviezen, hoewel goed bedoeld, zijn vaak gegeven door mensen die niets weten over stress en vruchtbaarheid. Het is zelfs zo dat er weinig kans is dat je vruchtbaarheid verbetert als je deze adviezen opvolgt.

Adopteren zal je niet zwanger maken en het aantal zwangerschappen van mensen met verminderde vruchtbaarheid die adopteren is even groot als bij deze die het niet doen.

Vakanties zullen ook niet voor kinderen zorgen, ze zullen je algemeen wel beter doen voelen. Onderzoek wijst ook uit dat, wanneer het neerkomt op het nadenken over het vruchtbaarheidsprobleem, het omgekeerde zelfs waar is. De mensen die eraan denken zijn meer geneigd om uiteindelijk zwanger te worden. Dit is omdat ze meer tijd spenderen aan het uitzoeken van de vruchtbare periode, het consulteren van artsen, of het onderzoeken hoe ze hun gezondheid zo optimaal mogelijk kunnen houden. Al deze dingen verhogen de kans om zwanger te worden.

Stress reducerende therapie

Mensen met vruchtbaarheidsproblemen worden vaak aangemoedigd om deel te nemen aan vormen van therapie met de bedoeling om de stress te reduceren en er zo voor te zorgen dat de kans op zwangerschap verhoogt. Er zijn verschillende vormen van therapie: sommige leren je relaxatietechnieken of manieren om met stress om te gaan. Anderen helpen mensen om hun negatieve emoties tot uitdrukking te brengen en nog anderen geven de voorkeur aan steun van andere lotgenoten en voorzien groepssessies.

In een recent overzicht van 8 studies die het effect van psychologische ondersteuning meten komt naar voor dat alle vormen van begeleiding het stress-niveau verminderden en zowel mannen als vrouwen hielpen om zich beter te voelen. Dit had echter geen gevolg voor de zwangerschapsuitkomst. Alhoewel de effecten op zwangerschap nog onzeker zijn is het effect op de emotionele symptomen heel gunstig. De meeste vormen van psychologische ondersteuning helpen mensen om zich beter te voelen en in deze zin kunnen ze de kwaliteit van het leven tijdens deze veeleisende periode voor mensen zeker verbeteren.

Wat mag ik hieruit concluderen?

Doe iets aan stress om je levenskwaliteit te bevorderen en vermijd zoveel als mogelijk dingen die je project om een kind te krijgen in de weg staan.

Zoals reeds duidelijk bleek maakt een hoog stress-niveau je ongelukkig en het kan er soms toe leiden dat je ongezond gedrag stelt welke je vruchtbaarheid kan doen dalen. Dit is vooral belangrijk wanneer hoge stress ervoor zorgt dat je vroegtijdig stopt met een behandeling.

Als de steun van je partner, familie of vrienden onvoldoende lijkt te zijn kan je overwegen te praten met mensen met gelijkaardige problemen of contact op te nemen met een professional die jou kan helpen je stress te reduceren. Deze zijn bewezen effectief bij het verminderen van stress en kunnen hulp bieden bij het omgaan met het vruchtbaarheidsprobleem.

Als laatste, maar zeker niet onbelangrijk, houd alles in perspectief: Stress is zelden tot nooit de oorzaak van het niet zwanger worden en vrouwen worden tot op de dag van vandaag in de meest stressvolle omstandigheden zwanger. Het is onmogelijk om, vanuit de algemene bevindingen hierboven beschreven, uit te maken hoe jouw lichaam reageert op om het even welke stress jij wel niet ondervindt.

_Dr Jacky Boivin onderzoekt reeds jaren de link tussen stress en infertiliteit aan de Universiteit van Cardiff (UK), zij is een internationaal gereputeerd wetenschapper in haar vakgebied. Wil je meer weten, bezoek haar website
Dr Boivin maakt deel uit van heel wat internationale werkgroepen rond fertiliteit, in een aantal daarvan zetelen ook mensen van De Verdwaalde Ooievaar, zoals ACT en IICO

Bibliografie

• Excellent resource for men and woman to help deal wit hall issues caused by fertility difficulties.

Daniluk, JC. The Infertility Survival Guide. California: New Harbinger Publications, 2001.
Boivin J. A review of psychosocial interventions in infertility. Soc Sci Med 2003; 57:2325-41.

• Klonoff-Cohen H, Chu E, Naterejan L, Sieber W. A prospective study of stress among women undergoing in vitro fertilization and gamete intrafallopian transfer. Fertil Steril 2001;76:675-687

• Lancastle, D., & Boivin J. (2005). Dispositional optimism, trait anxiety, and coping: Unique or shared effects on biological response to fertility treatment? Health Psychology, 24,171-178

• Ferin M. Clinical review 105: Stress and the reproductive cycle. J Clin Endocrinol Metabol 1999;84:1768-73

Deze informatie is een basistekst die niet per definitie volledig is. Heb je inhoudelijke opmerkingen/bemerkingen/aanvullingen of wil je graag al dan niet anoniem je persoonlijke ervaringen ( zie ook deel je verhaal ) hieromtrent delen? Dit kan altijd door ons een mail te sturen