Seksualiteit en vruchtbaarheidsproblemen
Met dank aan Access Australië door Julia Paul
Vruchtbaarheidsproblemen zorgen voor vele veranderingen in de relatie van een koppel. Het kan een koppel dichter bij elkaar brengen in hun onuitgesproken gevoelens rond verdriet en hoop. Het kan gevoelens van wrok of schuld naar voor brengen, van wederzijdse ondersteuning en begrip, van gevoelens waarvan men niet wist dat men deze had.
Wanneer de eerste maanden van onderzoek zich ombuigen in frustrerende jaren van behandelingen is het niet te verwonderen dat seks algauw zijn associaties met plezier en ontspanning verliest en tot een functionele activiteit verwordt.
Laag zelfbeeld
Problemen met fertiliteit hebben een negatieve impact op zelfwaarde, zelfbeeld en seksualiteit. Deze negatieve gevoelens worden meegenomen naar de slaapkamer, waar in zekere zin ook het probleem gestart is of niet opgelost raakt.
De psychologische impact van verminderde vruchtbaarheid op seksualiteit hangt voor een groot deel samen met het zelfbeeld. Fertiliteit gaat in onze perceptie vaak hand in hand met seksualiteit. Zo veronderstellen we allemaal automatisch dat een zwangere vrouw precies zwanger is doordat ze seks had. In veel culturen heeft een man met zes zonen meer aanzien. Hij wordt als meer viriel of potent beschouwd.
Verlies
In de literatuur rond verminderde fertiliteit wordt veel aandacht besteed aan de emotionele reactie op de diagnose van verminderde vruchtbaarheid. Fertiliteitsproblemen hebben immers betrekking op verschillende soorten verlies:
- het verlies van een potentieel nageslacht,
- het verlies van de geplande en gedroomde familie,
- het verlies de generatie te kunnen verderzetten,
- het verlies van genetische continuïteit,
- het verlies van te kunnen meemaken wat het is om leven door te geven, zwanger te zijn, te bevallen,
- het verlies te kunnen zorgen voor kleinkinderen voor de eigen ouders,
- het verlies van een mogelijke centrale wens in zijn leven en
- het verlies van de procreatieve dimensie van seksuele relaties.
Minder vrouw – minder man
Het is vaak zo dat een vrouw zich minder vrouw en een man zich minder man voelt gedurende een bepaalde tijd wanneer men geconfronteerd is met de verminderde vruchtbaarheid.
Veel mannen beschrijven gevoelens van seksuele mislukking en voelen zich op de één of andere manier minder man. Wanneer een koppel gebruik maakt van donorsperma, legt de man een parcours af waarin hij zijn seksuele zelfbeeld bijstelt zodat het gebruik van donorsperma om zijn vrouw zwanger te maken accepteerbaar is.
Ook vrouwen voelen zich bedreigd in hun seksualiteit wanneer ze geconfronteerd worden met verminderde vruchtbaarheid. De identiteit van de vrouw is, vaker nog dan de identiteit van de man, sterk verbonden met het op de wereld zetten van kinderen, met het moederschap. Wanneer dit niet evident is, komt vaak het gevoel naar boven van ‘falen in het vrouw zijn’, zoals onderstaand citaat duidelijk maakt:
“Vandaag kreeg ik mijn regels. Ik voel me zwak en triest. Al de kracht waarvan ik dacht ze in mij te hebben vloeit uit me weg. De bijhorende ongemakken lijken mijn falen extra te benadrukken. En dan te denken dat menstruatie duidt op vrouwelijkheid en de potentie van moederschap. Al wat het voor mij betekent is mislukking.”
En een andere bemerking rond seksuele aantrekkelijkheid:
“Mensen zeiden me steeds dat ik knap was. Ik ben best tevreden met mijn uiterlijk en ik voel me op mijn gemak bij sociale activiteiten. Na de endometriose-operatie vertelde de dokter me dat hij nog nooit zo een slagveld had gezien. Hij zei dat het erop leek dat een kleuter al knutselend alles aan elkaar had gelijmd. Ik ben lelijk binnenin en mooi aan de buitenkant. Ik zou graag het omgekeerde zijn als ik hierdoor een baby zou kunnen krijgen.”
Fasen
Bepaalde periodes in het leven hebben een invloed op gevoelens omtrent seksualiteit van het individu of het koppel met fertiliteitsproblemen. Deze zijn:
Proberen zwanger te worden
Het gebruikelijke advies aan een koppel dat een gezin wenst te starten is dat het een jaar ‘probeert’, dus dat het gemeenschap heeft zonder voorbehoedsmiddelen. Deze periode kan ingekort worden wanneer de vrouw een dertiger is of wanneer één of beide partners een geschiedenis van fertililiteitsproblemen heeft.
Twijfels over de eigen fertiliteit resulteren zeer vaak in een verhoogd bewustzijn van andermans vruchtbaarheid. Zwangere buiken, lawaaierige kinderen in supermarkten, mediareportages over vruchtbaarheidstechnieken, ouders die te kennen geven een kleinkind te willen enz.
Dit alles kan beginnen wegen op het vertrouwen in de seksualiteit van de man of vrouw die een kind wenst. Onvermijdbaar wordt de seksuale activiteit afgestemd op de vruchtbare periode van de vrouw. De spontaneïteit begint te verdwijnen wanneer het seksuele leven van het koppel maand na maand in functie staat van de voortplanting en geconfronteerd wordt met het falen op dit vlak. Mannen beginnen zich soms een dekstier te voelen en vrouwen voelen zich minder aangetrokken tot seks omdat het toch niet resulteert in een zwangerschap.
Onderzoeken en behandelingen
Personen die niet geconfronteerd worden met fertiliteitsproblemen schrikken doorgaans nogal van het aantal, de complexiteit en impact van medische onderzoeken dat een koppel met problemen ondergaat om te achterhalen waarom een zwangerschap uitblijft.
“Het voelt aan als je lichaam aan de wetenschap schenken terwijl je nog steeds leeft!”
Temperatuurcurve
Een onderzoek dat vaak gebeurt is de basale temperatuurcurve. De vrouw dient hiertoe elke morgen liefst op hetzelfde tijdstip haar temperatuur te meten en dit in te vullen op een formulier. De bedoeling van het meten van de temperatuur is na te gaan wanneer de ovulatie plaatsvindt. Op het formulier wordt niet enkel de temperatuur ingevuld, maar ook wanneer het koppel betrekkingen heeft, wanneer de vrouw ziek is, wanneer ze bloedingen heeft, wanneer ze denkt te ovuleren enz. Hoewel deze methode nuttig is vanuit medisch standpunt, gaat het over zeer persoonlijke en discrete informatie, zoals in volgende getuigenis naar voor komt:
‘Er is geen deeltje van mezelf dat nog niet onderzocht, betast of in kaart gebracht is. Het komt me voor dat mijn seksuele leven, wat vroeger mooi en privé was, nu wordt gedegradeerd tot publiek bezit. Ik breng mijn formulier naar de dokter, zoals een kind een schoolrapport laat zien. Vertel me dokter, ben ik geslaagd? Heb ik deze maand geovuleerd? Heb ik gevreeën op het juiste moment?’
De temperatuurcurve kan zo het leven van iemand gaan bepalen. Het brengt het intieme leven van het koppel ongevraagd naar buiten. Wanneer de kinderwens onvervuld blijft, wordt de seksualiteit erg cyclisch benaderd en herleid tot temperatuurmetingen, ovulatie, berekeningen, vrijen omdat het het juiste tijdstip is en de teleurstellende tekenen van beginnende menstruatie. Zorgen, depressie en ruzies over seks zijn vaak het gevolg van deze slopende periode.
‘Normaal gezien nam mijn man het initiatief tot seks. Tijdens mijn vruchtbare periode kreeg ik het gevoel dat ik hem moest verleiden. Op de duur waren we meer aan het ruziemaken dan aan het vrijen.’
‘Het was niet makkelijk om zin in seks te krijgen terwijl je voelt dat je vrouw een vrijpartij op bevel verwacht’.
Het is niet zozeer het in kaart brengen van het fysische, maar alles wat hier mentaal en emotioneel mee verbonden is dat een bron van stress creëert, ook al is men zich niet zozeer bewust van wat er gebeurt.
‘Een van de zaken die me een lastig gevoel gaven bij de temperatuurcurve was het invullen van de X-en. Ik denk dat ik me hierdoor ervan bewust werd van dat we veel minder vreeën dan we vroeger deden.’
“In het begin sprak het me erg aan. Ik had het gevoel dat ik echt iets kon doen aan de situatie. We keken beiden naar het formulier en besloten voor zes X-en op rij te gaan! Ik ben er zeker van dat we meer vreeën dan voordien. Nu bevinden we ons in de fase van ‘het sparen van sperma’ en zijn we aan het evolueren naar het stadium van bijna volledige onthouding… Ik vul de occasionele X nog in zodat de verpleegster niet de indruk krijgt dat ons huwelijk mank loopt.”
Sperma onderzoek
Voor de man bestaan er sperma-onderzoeken. Hiervoor dient de man te masturberen, ofwel thuis, ofwel in het ziekenhuis. Vervolgens dient hij zijn ‘potje’ af te geven in het labo. Sommige ziekenhuizen verwachten het staal onmiddellijk, anderen staan enige tijd tussen het aanmaken en het bezorgen van het staal toe.
“Ik zocht wanhopig naar iets dat me kon opwinden. Er was niets. Na vijftien minuten gaf ik het op, het was letterlijk en figuurlijk een pijnlijke ervaring.”
De meeste mannen voelen dat hun mannelijkheid op het spel staat wanneer ze geconfronteerd worden met het aanmaken van een staaltje, waardoor dit soms niet lukt. Het is niet ongebruikelijk dat de man gedurende een korte tijd, voornamelijk in de periode van onderzoeken of behandelingen, impotent wordt.
“De eerste keer dat me dit overkwam dacht ik: ‘hier ben ik dan beland in mijn midlife, ik krijg hem nooit meer recht’.”
Samenlevingstest of post-coïtus test
Waarschijnlijk één van de meest confronterende fertiliteitsonderzoeken is de post-coïtustest. Bij dit onderzoek wordt baarmoederhalsslijmvlies verwijderd kort nadat het koppel gemeenschap had. Het slijmvlies wordt dan onderzocht onder de microscoop op de kwaliteit ervan en op aanwezigheid van de zaadcellen.
Hoewel de post-coïtustest pijnloos en makkelijk uitvoerbaar is, voelen velen zich ongemakkelijk bij dit onderzoek omdat het naar hun gevoel erg indringt in hun relatie. Men voelt zich verplicht om op het gewenste tijdstip de gewenste handeling uit te voeren, daarna de rush naar het ziekenhuis om de afspraak te halen, het ongemak en de angst om te falen wanneer er enkele zaken niet naar behoren zijn gebeurd.
“Ze vroegen ons om ’s morgens te vrijen en dan naar het zieken huis te komen. Tja, wat als je hier totaal geen zin in hebt? We hebben beiden een ochtendhumeur. We zetten de wekker om zes uur. Vrijen was het laatste waar we zin in hadden. Hij haatte het en ik haatte mezelf dat ik hem dit wou laten doen.”
Afhankelijke positie als “patiënt”
Wanneer fertiliteitsproblemen worden onderzocht, bevinden de patiënten zich in een ondergeschikte en afhankelijke relatie van de artsen en medische wereld. Koppels zijn wanhopig om een oplossing voor hun probleem te vinden en zijn daardoor erg volgzaam en tonen vaak hun ongemakkelijke gevoelens en stress niet aan de artsen. Ze moeten de meest intieme aspecten van hun leven tentoonstellen en onthullen, nl. hun seksuele relatie en alles wat hiermee samenhangt en hun grote en onvervulde kinderwens.
“De dokters behandelen seks met veel terughoudendheid. Precies of verminderde vruchtbaarheid niets te maken heeft met seks. Voor mij heeft dit er alles mee te maken. Ik weet niet goed of ik hen wil laten weten dat ik hiermee geen problemen heb of dat ik net zou willen dat zij vragen of dit moeilijk voor me is.”
Behandelingen
Wanneer een koppel de beslissing neemt om te starten met fertiliteitsbehandelingen, ervaart het hoop en opwinding omdat de kans eindelijk komt dat men iets kan doen aan het probleem en dat men kinderen zal kunnen krijgen. Anderzijds zorgen de behandelingen, net als de onderzoeken, voor een verder en meer intens ingrijpen in hun seksualiteit en hun seksuele relatie.
Eenmaal gestart met een fertiliteitsbehandeling worden veel vrouwen geconfronteerd met de barrières om zwanger te worden. Zo krijgen ze vaak bevestiging van hun aanvoelen minder vrouw te zijn. De vrij lage zwangerschapskans per poging heeft tot gevolg dat voor de grote meerderheid van vrouwen de poging eindigt met een herbevestigd gevoel van falen, minstens voor een korte periode (vaak rond de menstruatie) en zeker wanneer ze weinig of geen emotionele steun ervaart.
Het gebruik van donorsperma om zwanger te worden zorgt ervoor dat de man zich geconfronteerd voelt met zijn eigen onvermogen om een kind te verwekken. Sommige van de minderwaardige gevoelens die de man hierover kan hebben, kunnen reeds verwerkt zijn in de periode volgend op de diagnose, maar het is vaak zo dat deze gevoelens weer op de voorgrond komen eens de behandeling is gestart. In de meeste fertiliteitscentra worden de mannen aangemoedigd om aanwezig te zijn bij de inseminatie. Sommigen wordt de mogelijkheid geboden de inseminaties zelf uit te voeren. Dit kan de samenhorigheid binnen het koppel versterken en kan de man een plaats geven in het proces van een kind verwekken.
Wat de meeste fertiliteitsbehandelingen gemeen hebben is dat de verminderde vruchtbaarheid niet genezen wordt. Hierdoor weet men dat na een zwangerschap vaak weer beroep dient gedaan te worden op de behandelingen om een volgend kind te kunnen krijgen. Een gevoelen van onvolmaaktheid kan sluimerend aanwezig blijven, ook al is men zwanger of heeft men een kind gekregen.
Het stopt niet eens je niet meer behandelt
Voor diegenen die kinderen krijgen door een behandeling, kinderen adopteren of zonder kinderen door het leven gaan, zijn er verschillende fasen en momenten die hen weer confronteren met hun verminderde fertiliteit. Vrouwen zonder kinderen of moeders van geadopteerde kinderen krijgen vaak de vraag te horen waarom er geen kindje is gegroeid in hun buik. En IVF-kinderen zullen ook vragen stellen van variërende complexiteit over hun ontstaansgeschiedenis. Hierover praten met zal gevoelens raken die –althans in het verleden- zeer gevoelig waren of nog steeds een beetje zijn.
Er wordt wel eens gezegd dat in families met adoptiekinderen de gevoeligheden rond infertiliteit weer naar boven kunnen komen eens de kinderen de puberteit naderen en seksueel volwassen worden.
“Ouders kunnen afgunstig zijn over de vermeende fertiliteit van hun kind. Zo kunnen ze schrik hebben dat hun kind hen overtroeft op seksueel vlak door een zwangerschap terwijl ze tegelijkertijd hopen dat het kind de fertiliteit kan uitdrukken die zij nooit bezaten.”
Dit zal minder doorwegen bij ouders die een kind kregen na een fertiliteitsbehandeling. Toch kunnen er problemen opduiken in families waar er ontkenning plaatsvond van het effect van fertiliteitsproblemen op de seksuele relatie eens de kinderen op een seksueel actieve leeftijd gekomen zijn.
Menopauze
Menopauze is een fase waarin alle vrouwen worden geconfronteerd met hun seksuele identiteit, enkel en alleen al doordat de fysieke eigenschappen een vrouw te zijn voor altijd veranderen. Dit is een moeilijke tijd voor vele vrouwen, maar zeker voor verminderd vruchtbare vrouwen betekent deze periode nog maar eens een afscheid van het moederschap.
Koppels die de mogelijkheid geboden worden hun gevoelens te ventileren over frustatie, kwaadheid, in de steek gelaten zijn, genegeerde seksualiteit tijdens de periodes van onderzoek en behandelingen ervaren vaak een herstelling van hun zelfbeeld en eigenwaarde. Diegenen die met fertiliteitsproblemen geconfronteerd worden dienen te weten dat het normaal, te verwachten en haast onvermijdbaar is dat hun seksuele leven een paar slagen zal incasseren.
Conclusie
Eén van de doelen van psychologische / emotionele ondersteuning (counselling, vraag ernaar in je fertiliteitscentrum) bij mensen met vruchtbaarheidsproblemen is hen te helpen seksualiteit en procreatie los te koppelen van elkaar zodat seks beschouwd kan worden als iets aangenaams en waardevols op zich zonder dat dit een middel is om een doel te bereiken. Meer praktisch kan dit vertaald worden in het voor een tijdje aan de kant leggen van de temperatuurcurves, in het inlassen van een pauze tussen de behandelingen. Intimiteit dient te worden herontdekt en heringevuld. Het kan zijn dat een koppel enige hulp zoekt bij het terugbrengen van de spontaneïteit in hun seksuele leven, bijvoorbeeld door tijd en plaats van vrijen te veranderen. Het kan ook zijn dat een koppel nood heeft aan seksuele therapie wanneer de seksuele problemen blijven of wanneer deze reeds bestonden vooraleer de fertiliteitsproblemen naar voor kwamen.