Diagnose endometriose

Endometriose is de tweede meest voorkomende gynaecologische ziekte. Zowat 15% van de geslachtsrijpe vrouwen lijdt eraan. Het is daarnaast één van de meest voorkomende oorzaken van verminderde vruchtbaarheid bij vrouwen boven de 25 jaar.
Ongeveer de helft van de getroffen vrouwen heeft er helemaal geen last van, maar dikwijls veroorzaakt het chronische pijnklachten en het kan zelfs leiden tot vruchtbaarheidsproblemen.

Wat is endometriose ?

Endometriose wordt gedefinieerd als de aanwezigheid van baarmoederslijmvlies (of endometrium) buiten de baarmoederholte, de enige plaats waar dit slijmvlies thuishoort.
Meest frequent manifesteert het zich als kleine rood-zwarte puntvormige letseltjes of knobbeltjes op het buikvlies van het kleine bekken en/of cysten ter hoogte van de eierstokken. De ziekte kan echter in principe alle organen die in het kleine bekken gelegen zijn (dus ook de blaas of de darm) aantasten, en heel uitzonderlijk wordt het zelfs erbuiten (zoals in de navel of het oog) aangetroffen.

Hoe ontstaat endometriose?

Hierover bestaan verscheidene theorieën.
Zoals bij veel ziektes is het ontstaan een complex geheel van verschillende stappen en omstandigheden.

Retrograde menstruatie

Deze theorie levert de meest waarschijnlijke verklaring. Volgens deze theorie ontwikkelt endometriose zich als er tijdens de menstruatie menstruatiebloed uit de baarmoeder via de eileiders terugvloeit naar de bekkenholte. Dit proces van terugvloeien staat bekend als retrograde menstruatie.

Endometriosehaarden

Als het menstruatiebloed door de uiteinden van de eileiders vloeit, komt het ook terecht op omliggende organen en weefsels. Dit menstruatiebloed bevat naast bloed ook levende stukjes (cellen) van het baarmoederslijmvlies. Sommige van deze stukjes hechten zich aan het oppervlak van het orgaan of het weefsel waarop ze terecht zijn gekomen. Vervolgens beginnen deze stukjes te ontwikkelen, in te groeien en te functioneren. Deze plekjes van geïmplanteerd baarmoederslijmvlies worden endometriosehaarden genoemd.
Lang niet elke vrouw met retrograde menstruatie krijgt endometriose. Sommige deskundigen zijn van mening dat een stoornis van het immuunsysteem of het afweersysteem in zijn geheel en/of het hormonaal systeem een rol speelt bij de ontwikkeling. Dit proces van retrograde menstruatie zal bij het overgrote deel van de vrouwen zonder gevolg blijven. Soms kan dit slijmvlies zich echter in de buikholte inplanten en er beginnen groeien zodat het de normale structuren binnendringt: op dat ogenblik wordt het pathologisch en kunnen er klachten optreden.
Oestrogeen, een vrouwelijk hormoon, speelt een belangrijke stimulerende rol in de evolutie van dit proces, zoals bij de groei van eicellen en de ontwikkeling van het echte endometrium of baarmoederslijmvlies.

Wie krijgt endometriose?

Uitgaand van het ontstaansmechanisme, is het eenvoudig te begrijpen dat de aandoening bijna exclusief voorkomt bij vrouwen rond de vruchtbare leeftijd, met een piek tussen het twintigste en veertigste levensjaar. De associatie met deze hormonaal sterk actieve periode houdt wel in dat zowel zwangerschap als de anticonceptieve pil de evolutie van het ziekteproces gunstig zal beïnvloeden (afremmen).

De ziekte komt ook minder vaak voor bij magere patienten en frequent rokende patienten. Wat vrouwen er uiteraard er niet moet toe aanzetten om te gaan roken of overmatig af te vallen!
De ziekte komt ook meer voor in de Westers wereld, waarbij vermoed wordt dat factoren als voeding, werkstress en levensstijl in het algemeen een (negatieve) rol spelen.

Daarnaast bestaan er tal van fabeltjes. Onderzoek heeft echter aangetoond dat endometriose zich voordoet op elke leeftijd tussen de puberteit en de menopauze en dat het ook wordt gevonden bij vrouwen die kinderen hebben gekregen.

Welke zijn de voornaamste symptomen?

In meer dan de helft van de gevallen zijn er geen klachten. De meest voorkomende klachten zijn:

Pijnlijke menstruatie

• hevige en/of langdurige bloedingen mogelijks met verlies van stolsels
• licht bloedverlies voor de menstruatie (spotting);
• onregelmatig bloedverlies;

• onregelmatige cyclus.

Pijn bij seksuele betrekkingen

Verminderde vruchtbaarheid

Het betekent niet dat alle vrouwen die endometriose hebben onvruchtbaar zijn. Veel vrouwen met endometriose worden makkelijk zwanger. Endometriose kan een factor zijn die de vruchtbaarheid beïnvloedt.
Zwanger worden is een complex proces, er zijn veel factoren, zowel bij de man als bij de vrouw, die bepalen hoe gemakkelijk of moeilijk een zwangerschap bij een bepaald stel tot stand komt.

Het is bekend dat de maandelijkse kans lager is bij vrouwen met endometriose dan bij vrouwen die de ziekte niet hebben. Het is ook bekend dat het moeilijker is om zwanger te worden voor vrouwen met een ernstige endometriose dan voor vrouwen met een lichte endometriose. In het algemeen worden vrouwen met kinderwens en endometriose aangeraden niet te lang te wachten met proberen zwanger te worden.

Voorts komen vaak klachten voor zoals:

• darmproblemen (bv. veel darmkrampen, diarree, verstopping, ...);
• blaasproblemen (bv. pijn bij het plassen, vaak moeten plassen, ...);
• bekkenpijn;
• buikpijn (buiten de menstruatieperiode);
• lage rugpijn;
• ovulatiepijn (pijn bij eisprong);
• pijn tijdens inwendig onderzoek (vaginaal of anaal)
• lusteloosheid;
• vermoeidheid;
• slapeloosheid;
• gezwollen buik;
• depressie en/of prikkelbaarheid;

• premenstrueel syndroom (PMS).

Voor veel vrouwen is pijn het overheersende symptoom. De vrouw voelt dan in verschillende delen van het lichaam, op verschillende tijstippen een verschillende soort pijn.

Oorzaken van de pijn

• irritaties en ontstekingen op de omliggende weefsels en organen (bij bloeding van de haarden die zich erop bevinden en bloed op zich irriteert en prikkelt het buikvlies);
• uitrekken of samendrukken van de haarden en cysten;
• verklevingen die trekken aan bekkenorganen of ze in een abnormale positie houden;

• haarden die prostaglandines produceren (prostaglandines zijn stoffen die oa weeën opwekken).

Wie krijgt endometriose?

Er bestaan tal van fabeltjes. Onderzoeken hebben echter aangetoond dat endometriose zich voordoet op elke leeftijd tussen de puberteit en de menopauze en dat het ook wordt gevonden bij vrouwen die kinderen hebben gekregen.

Hoe wordt endometriose vastgesteld?

1. De arts doet uitgebreid navraag naar de klachten en alle omringende factoren. Daarna doet hij een zo gericht mogelijk inwendig onderzoek. Hierdoor kunnen eventuele cysten op de eierstokken of zelfs kleine, pijnlijke knobbeltjes in de vaginawand of gevoelige zones opgespoord worden.

2. De arts voert een vaginale echografie uit. Hierbij worden de verschillende organen van het kleine bekken op een scherm gevisualiseerd en kan, bijvoorbeeld, een cyste op de eierstokken worden gezien. Met dit onderzoek kan echter niet altijd met zekerheid worden uitgemaakt of het om een endometriosecyste gaat of om een cyste van een ander type.

3. Vermits de diagnose van endometriose pas met zekerheid kan worden gesteld als er daadwerkelijk endometriumcellen worden gezien en de behandeling ervan niet zonder bijwerkingen is, dient omzichtig en omslachtig te werk gegaan te worden. In de meeste gevallen dient een laparoscopie, met biopsie te gebeuren, ook voor de terugbetaling van sommige medicaties, een laparoscopie. Dit is meestal een relatief kleine ingreep, en de patiënt kan vaak reeds dezelfde dag het ziekenhuis verlaten (daghospitalizatie).

Vermits laparoscopie onontbeerlijk is voor de diagnosestelling van endometriose, zal er vaak reeds op dat ogenblik ook chirurgisch worden ingegrepen. Zo kan eventueel een endometriosecyste, ook chocoladecyste genoemd, via deze weg worden verwijderd. Zijn de letsels klein en verspreid over het kleine bekken, dan kan men deze in eenzelfde tijd (eventueel met de laser) vernietigen.
Zijn de lestels zeer uitgebreid dan wordt het vaak moeilijk om tijdens dezelfde ingreep alles op te lossen.

Helaas is de weg naar een diagnose voor veel vrouwen soms erg lang. Endometriose is niet gemakkelijk op te sporen of te behandelen, en een laparoscopie wordt om allerlei redenen soms zo lang mogelijk uitgesteld.

Moet iedereen met endometriose behandeld worden?

In principe moeten enkel patiënten met pijnklachten behandeld worden. Het spreekt voor zich dat vrouwen, bij wie de diagnose van endometriose bij toeval wordt gesteld, bijvoorbeeld ter gelegenheid van een sterilisatie, en die klachtenvrij zijn, geen therapie moeten ondergaan.
Wanneer er zich op de eierstokken cysten bevinden die de normale werking hiervan verhinderen, is dit op zich, naast de onvruchtbaarheid die eraan vast hangt een indicatie voor behandeling.

De aard van de behandeling zal afhangen van de ernst van de klachten, de uitgebreidheid van de letsels, de leeftijd van de patiënte en haar eventuele kinderwens.

Waaruit bestaat de behandeling?

Zoals hierboven al gesteld werd, kunnen haarden/cysten vaak via laparoscopie verwijderd worden. Dit is echter maar een symptomatische behandeling, vermits de onderliggende processen niet worden weggenomen.

De zogenaamde radikale ingreep, met wegname van de eierstokken en de baarmoeder (hysterectomie) , is slechts in zeer uitzonderlijke gevallen noodzakelijk. Zij dient te worden voorbehouden voor vrouwen met uitgebreide letsels, die zich op het einde van hun reproductieve periode bevinden en dus geen kinderen meer wensen.

Waaruit bestaat de nabehandeling?

Na de laparoscopie worden de patiënten vaak nabehandeld met medicatie. Hiervoor zijn door de jaren heen tal van producten ontwikkeld.

Niet-steroïdale anti-inflammatoire farmaca (of NSAID’s)

Dit zijn de meest eenvoudige, ze werken enkel ontstekingsremmend en pijnstillend en hebben als voordeel weinig bijwerkingen te veroorzaken én niet contraceptief te zijn. Let op, dit is enkel voor symptoombestrijding en dus niet voor genezing.

Hormonale geneesmiddelen

Vroeger werden er vooral hormonale geneesmiddelen voorgeschreven die met name een pseudo-zwangerschap tot stand bracht. (hoge dosissen oestrogenen en porgestativa). Momenteel worden in mildere gevallen laag contraceptiva (pil, patch, ring) gegeven, vaak met goed resultaat.

Een andere methode is het toedienen van progestagenen. Progesteron is het hormoon van de tweede helft, dat niet stimulerend werk op de celgroei, waardoor (hopelijk) letsels inactief gemaakt worden en de klachten verminderen, maar er treedt echter geen genezing op. Eventuele bijwerkingen zijn gewichtstoename, stoornissen in het libido en onregelmatig bloedverlies.

Ook zijn er een aantal preparaten ontwikkeld die de natuurlijke afscheiding of werking van oestrogeen remmen. Hieronder vallen zowel de anti-oestrogenen als de nog potentere GnRH-agonisten die beiden een pseudo-menopauze veroorzaken. De GnRH agonisten oefenen hun werking uit op de hypofyse (een klein kliertje van ongeveer één gram dat zich ter hoogte van de hersenbasis bevindt.
Een belangrijk nadeel van de anti-oestrogenen is wel dat ze een naast menopauzeklachten ook een licht masculiniserend (of androgeen) effect kunnen uitoefenen, met eventueel wat gewichtstoename en stemverlaging tot gevolg. Bij de GnRH agonisten zijn er ergere menopauzeklachten, met name kunnen warmteopwellingen, vaginale droogte en botontkalking optreden.

Zoals u ziet bestaan er veschillende behandelmethoden. De gekozen methode is afhankelijk van persoon tot persoon.

Kan je volledig genezen?

Helaas geeft geen enkele behandeling een blijvende genezing. Zowel hormonale als chirurgische behandeling of een combinatie van die twee hebben hetzelfde succespercentage. Alle behandelingen resulteren in geheel of gedeeltelijke verlichting van symptomen bij 80-90% van de vrouwen.
Het is heel moeilijk om blijvend van endometriose verlost te worden. Zo’n 20% van de vrouwen krijgt binnen 12 maanden een herval en zo’ n 50% binnen 5 jaar.

Hoewel een zwangerschap de klachten doet verminderen leidt een zwangerschap zelden tot genezing van de endometriose. Een deel van de vrouwen heeft tijdens het laatste deel van de zwangerschap minder of geen klachten. De voordelige effecten zijn meestal tijdelijk en veel vrouwen ervaren binnen vijf jaar een terugkeer van de aandoening.

Wat zijn de effecten op lange termijn?

Heel recent onderzoek heeft aangetoond dat grote en langdurige endometriosecysten wel degelijk een kans hebben tot ontaarding naar kanker, weliswaar een minder agressieve vorm (de zogenaamde borderline tumoren).
Verdere opvolging en onderzoek hiernaar is aangewezen en lopend, maar zal slechts na verloop van jaren een duidelijk risicoprofiel kunnen aftekenen.

Op de site van de Belgische Endometriosestichting kan je een test doen om bepalen of je klachten mogelijk in verband staan met endometriose. Klik hier om deze test te doen.
Weet dat een dergelijke test geen sluitend bewijs is, u kan best met uw klachten naar uw arts stappen.

Endometriose … indien u er met lotgenoten over wil praten kan u terecht op ons forum onder het topic Endometriose.

^{Met dank aan dr. Clasen voor het controleren en aanvullen van bovenstaande informatie.}

Deze informatie is een basistekst die niet per definitie volledig is. Heb je inhoudelijke opmerkingen/bemerkingen/aanvullingen of wil je graag al dan niet anoniem je persoonlijke ervaringen ( zie ook deel je verhaal ) hieromtrent delen? Dit kan altijd door ons een mail te sturen

^{Datum eerste verschijning: 01/03/2009}